Pyriet

De meeste mineralen die verzamelaars in hun collectie hebben, bezitten vaak prachtige heldere kristallen in allerlei kleuren en vormen die edelsteenachtig aandoen. Toch is er ook een groep mineralen die een hele andere uitstraling heeft en meer een metaalachtige look hebben. Zo heb je de prachtig zilverkleurig gekleurde Galenieten of de prachtige Stibniet-formaties. Maar mijn persoonlijke voorkeur van de metaal look-alikes is toch het mineraal pyriet, met zijn prachtige goud-messingachtige uitstraling en prachtige kristallen. 

De kubische pyrietkristallen uit de Vitoriamijn in Navajun Spanje

Uit eigen collectie: verschillende vormen van pyriet van verschillende plekken in de wereld. Zo zien we gepyritifiseerde ammonieten uit Engeland (Yorkshire en Charmouth), een grote Pyrietkubus uit Navajun Spanje, een geslepen en gepolijste pyrietbol uit Huallanca Peru, een pyrietdrol uit Rheine Duitsland, en tot slot Pyriet op mini naaldkwartsjes uit de Medan in Bulgarije. 

          Pyrietzon uit Sparta Illinois USA

Pyriet is een veel voorkomend sulfidemineraal die voorkomt als zelfstandig mineraal, als afzetting op andere mineralen, en als omzetting in fossielen. De goudgele metallic kleur van pyriet heeft er door de eeuwen voor gezorgd dat mensen het regelmatig voor goud aanzagen, vandaar de bijnamen "Fool's gold", "Klatergoud" of "goud voor de dwazen". Pyriet is overigens vrij gemakkelijk te onderscheiden van goud: pyriet is vele malen lichter, maar wel harder dan goud en kan niet worden bekrast met een vingernagel of zakmes zoals bij goud wel kan. De goudglans bij Pyriet verandert ook als het glansvlak kantelt, want bij goud blijft de goudglans hetzelfde hoe je hem ook draait. Ook is pyriet hoekig, met scherpe randjes en hard, terwijl goud rond en zacht is. Tot slot en niet onbelangrijk is Pyriet weinig waard als het gaat om geldwaarde. De prachtige pyrietkristallen worden natuurlijk wel gewaardeerd voor degene die er oog voor hebben.   

 

De naam pyriet is al zeer oud en afgeleid van het oude Griekse woord pyr wat vuur betekent. Andere namen die men voor pyriet tegen kan komen zijn ferrosulfide, zwavelijzer en de minder gebruikelijke woorden als ijzerblende en ijzerkies. Oude beschavingen, zoals de Maya's, gebruikten pyriet naast goud als ornament en versiering, en ook in de oude Chinese cultuur werd pyriet gebruikt. Pyriet wordt in de antroposofie beschouwd als medicijn. Het wordt daar als nuttig beschouwd bij aandoeningen aan de luchtwegen, zoals tracheïtis (luchtpijpontsteking) en bronchitis. Er is geen bewijs voor de werking gevonden en in de geneeskunde vindt het dus geen toepassing. Ondanks dat Pyriet in geldwaarde weinig waard is heeft het heden ten dage industriële toepassingen op het gebied van katalyse (het vloeibaar maken van steenkool), fotokatalyse, en toepassingen als energiemateriaal zoals bij oplaadbare natrium/lithiumbatterijen en zonnecellen.

IJzerdisulfide (FeS2) is de chemische naam van Pyriet. Het ijzeratoom (Fe) bind twee zwavelatomen (S) aan zich en word daarmee het molecuul IJzerdisulfide. Zoals op het plaatje hiernaast te zien is, heeft Pyriet een kubisch kristalstelsel, dat is de manier hoe de moleculen zijn gerangschikt. Maar dat betekent niet altijd dat de kristallen altijd in de vorm van een kubus zijn gevormd. Het betekent dat het kristal is opgebouwd uit kubische onderdelen. Hiernaast is een plaatje te zien welke vorm of morfologie een kristal met een kubisch kristalstelsel, dus ook een Pyrietkristal in de meeste gevallen aanneemt.  Uiteindelijk bepaald een mix van omstandigheden zoals de temperatuur en zuurgraad van de oplossing, de relatieve concentraties van de opgeloste stoffen in de vloeibare fase, vooral de oververzadigingsgraad van ijzer en zwavel opgeloste stoffen en partiële drukken van de gassen boven de oplossing, en dus hoe welk kristalvorm in welke grootte gevormd gata worden.     

 

Veel pyriet zal, met behulp van verschillende bacteriën, in een vochtige omgeving langzaam oxideren, waarbij het tijdens het proces gevormde zwavelzuur vrijkomt. Dit proces is ook bekend onder de naam pyrietrot. Goed gekristalliseerde exemplaren zijn over het algemeen relatief stabiel en daardoor niet echt gevoelig voor pyrietrot en oxidatie. Bij de verwering en oxidatie van pyriet ontstaan ijzer(hydr)oxiden, waarbij ook zwavelzuur vrijkomt. Dit zuur kan reacties aangaan met andere mineralen (dus ook in je vitrinekast) en daardoor leiden tot beschadigingen bij deze mineralen en de vorming van bijvoorbeeld gips, aluniet en jarosiet.

 

Naast dat pyriet ontstaat als als zelfstandig mineraal of als afzetting op andere mineralen, kan het ook ontstaan bij als omzetting in fossielen.

 

 

 

 

 

 

a. kubisch hexaeder b. pyritohedral odecahedron c. octaëdrische  d. truncated octahedron  e. dodecahedron  f. icositetrahedron